Jakie prawa i obowiązki ma pracownik na umowie o pracę?

Kogo to dotyczy

Osób zatrudnionych na umowę o pracę, niezależnie od jej rodzaju i wymiaru etatu. Osoby na zleceniu lub B2B nie są pracownikami, chyba że pracują w warunkach z art. 22 § 1 KP; wtedy mogą dochodzić ustalenia stosunku pracy. Zobacz Umowa zlecenie a umowa o pracę.

Twoje prawa

Wynagrodzenie

Masz prawo do godziwego wynagrodzenia (art. 13 KP), a pracodawca ma obowiązek zatrudniać Cię za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 KP). Wynagrodzenie odpowiada rodzajowi pracy, kwalifikacjom oraz ilości i jakości pracy (art. 78 § 1 KP) i przysługuje za pracę wykonaną (art. 80 KP). Wypłata następuje co najmniej raz w miesiącu, w stałym terminie, najpóźniej w ciągu pierwszych 10 dni następnego miesiąca (art. 85 § 1-2 KP). Na Twoje żądanie pracodawca pokazuje dokumenty, na podstawie których obliczył pensję (art. 85 § 5 KP). Pieniądze trafiają na rachunek, chyba że złożysz wniosek o wypłatę do rąk własnych (art. 86 § 3 KP). Przy zaległościach: Pracodawca nie płaci wynagrodzenia; przy potrąceniach: Potrącenia z wynagrodzenia.

Równe traktowanie i zakaz dyskryminacji

Pracownicy mają równe prawa z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków (art. 11(2) KP), a jakakolwiek dyskryminacja w zatrudnieniu jest niedopuszczalna (art. 11(3) KP). Równe traktowanie obejmuje nawiązanie i rozwiązanie stosunku pracy, warunki zatrudnienia, awans i szkolenia, bez względu m.in. na płeć, wiek, niepełnosprawność, narodowość, wyznanie, orientację seksualną, rodzaj umowy i wymiar etatu (art. 18(3a) § 1 KP). Molestowanie to także dyskryminacja (art. 18(3a) § 5-6 KP). Za naruszenie zasady równego traktowania przysługuje odszkodowanie nie niższe niż minimalne wynagrodzenie (art. 18(3d) KP). Od 5.11.2026 te przepisy zmieniają się (Dz.U. 2026 poz. 1046).

Godność i ochrona przed mobbingiem

Pracodawca ma obowiązek szanować Twoją godność i inne dobra osobiste (art. 11(1) KP) oraz przeciwdziałać mobbingowi (art. 94(3) § 1 KP). Mobbing to uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie, które poniża, ośmiesza lub izoluje pracownika (art. 94(3) § 2 KP); od 5.11.2026 obowiązuje nowa definicja. Dowody i pomoc: Mobbing w pracy.

Czas pracy i odpoczynek

Czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu (art. 129 § 1 KP). W każdej dobie masz prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 132 § 1 KP), a w każdym tygodniu do co najmniej 35 godzin (art. 133 § 1 KP). Nadgodziny są dopuszczalne tylko przy akcji ratowniczej, awarii albo szczególnych potrzebach pracodawcy (art. 151 § 1 KP) i płatne z dodatkiem 50% albo 100% (art. 151(1) KP). Pracodawca prowadzi ewidencję czasu pracy i udostępnia ją na Twoje żądanie (art. 149 § 1 KP). Więcej: Nadgodziny, Zmiana grafiku z dnia na dzień.

Urlop wypoczynkowy

Masz prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu i nie możesz się go zrzec (art. 152 KP). Wymiar to 20 dni przy stażu krótszym niż 10 lat i 26 dni przy stażu co najmniej 10 lat (art. 154 § 1 KP); w pierwszej pracy nabywasz urlop z upływem każdego miesiąca (art. 153 § 1 KP). Do 4 dni w roku pracodawca udziela na Twoje żądanie w terminie, który wskażesz (art. 167(2) KP). Za urlop niewykorzystany do końca umowy przysługuje ekwiwalent (art. 171 § 1 KP). Zobacz Urlop na żądanie i Ekwiwalent za urlop.

Bezpieczne warunki pracy

Pracodawca musi zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy (art. 15 KP) i odpowiada za stan BHP w zakładzie (art. 207 § 1 KP). Badania lekarskie i szkolenia BHP odbywają się na jego koszt (art. 229 § 6, art. 237(3) § 3 KP). Gdy warunki pracy stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, masz prawo powstrzymać się od pracy, a jeśli to nie usuwa zagrożenia, oddalić się z miejsca zagrożenia, zawiadamiając niezwłocznie przełożonego (art. 210 § 1-2 KP). Zachowujesz wtedy prawo do wynagrodzenia i nie możesz ponieść negatywnych konsekwencji (art. 210 § 2(1) i § 3 KP). Zobacz Badania lekarskie i szkolenia BHP i Wypadek przy pracy.

Umowa na piśmie

Umowę o pracę zawiera się na piśmie. Jeżeli nie zachowano tej formy, pracodawca przed dopuszczeniem Cię do pracy potwierdza na piśmie strony, rodzaj umowy i jej warunki (art. 29 § 2 KP). W ciągu 7 dni od dopuszczenia do pracy dostajesz informację o normach czasu pracy, przerwach, urlopie i zasadach rozwiązania umowy (art. 29 § 3 pkt 1 KP). Co zrobić: Praca bez umowy na piśmie.

Świadectwo pracy

Pracodawca wydaje świadectwo w dniu ustania stosunku pracy, chyba że w ciągu 7 dni zatrudni Cię ponownie (art. 97 § 1 KP). Wydanie nie może zależeć od rozliczenia się z pracodawcą (art. 97 § 1(3) KP). Na wniosek o sprostowanie masz 14 dni (art. 97 § 2(1) KP). Więcej: Brak świadectwa pracy, sprostowanie.

Skarga do PIP i sąd pracy

PIP kontroluje przestrzeganie prawa pracy, w tym przepisów o wynagrodzeniach, czasie pracy, urlopach i BHP (art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o PIP). Inspektor nie ujawnia pracodawcy, że kontrola wynika ze skargi, chyba że się na to zgodzisz na piśmie (art. 44 ust. 3 ustawy o PIP). Zobacz Jak złożyć skargę do PIP. Spory o wynagrodzenie, ustalenie stosunku pracy, przywrócenie do pracy lub odszkodowanie rozstrzyga sąd pracy. Odwołanie od wypowiedzenia wnosisz w ciągu 21 dni od doręczenia (art. 264 § 1 KP), a roszczenia przedawniają się po 3 latach (art. 291 § 1 KP). Która droga: PIP, ZUS czy sąd pracy.

Twoje obowiązki

Sumienna praca i polecenia

Masz obowiązek wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową (art. 100 § 1 KP). Podporządkowanie wynika z istoty stosunku pracy (art. 22 § 1 KP). Polecenie sprzeczne z prawem lub umową nie wiąże; przy wątpliwościach skorzystaj z porady PIP.

Czas pracy, regulamin, tajemnica

Art. 100 § 2 KP wymienia w szczególności: przestrzeganie czasu pracy, regulaminu i porządku, przepisów BHP i przeciwpożarowych, dbanie o dobro zakładu, ochronę mienia i tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, oraz zasad współżycia społecznego. Dlatego zbierając dowody do skargi lub pozwu, nie wynoś dokumentów, do których nie masz uprawnień.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

Przestrzeganie przepisów i zasad BHP jest Twoim podstawowym obowiązkiem (art. 211 KP): udział w szkoleniach, praca zgodna z zasadami, dbanie o sprzęt i porządek, używanie środków ochrony, poddawanie się badaniom, zawiadamianie o wypadku lub zagrożeniu i współdziałanie z pracodawcą (art. 211 pkt 1-7 KP).

Odpowiedzialność materialna

Za szkodę wyrządzoną pracodawcy z własnej winy przez niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków odpowiadasz materialnie (art. 114 KP), tylko w granicach rzeczywistej straty (art. 115 KP). Winę i wysokość szkody wykazuje pracodawca (art. 116 KP). Odszkodowanie nie może przekroczyć trzymiesięcznego wynagrodzenia (art. 119 KP), chyba że szkodę wyrządziłeś umyślnie (art. 122 KP). Za mienie powierzone z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się odpowiadasz w pełnej wysokości, chyba że wykażesz przyczyny od Ciebie niezależne (art. 124 KP).

Kary porządkowe

Za naruszenie porządku pracy, BHP, przepisów przeciwpożarowych i zasad potwierdzania obecności pracodawca może zastosować upomnienie albo naganę (art. 108 § 1 KP). Karę pieniężną może nałożyć tylko za naruszenie BHP, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia albo alkohol lub podobne środki w pracy (art. 108 § 2 KP), do wysokości jednodniowego wynagrodzenia za jedno przekroczenie (art. 108 § 3 KP). Kara wymaga wysłuchania, w ciągu 2 tygodni od dowiedzenia się o naruszeniu i 3 miesięcy od naruszenia (art. 109 KP), i zawiadomienia na piśmie (art. 110 KP). Sprzeciw wnosisz w 7 dni, a po odrzuceniu masz 14 dni na wystąpienie do sądu (art. 112 KP). Inne kary niż ustawowe to wykroczenie pracodawcy (art. 281 § 1 pkt 4 KP).

Jak postąpić: gdzie szukać pomocy

1. Zostaw ślad na piśmie. Żądania do pracodawcy składaj tak, aby dało się je udowodnić.
2. Skorzystaj z bezpłatnej porady PIP: porady prawne PIP, infolinie inspektoratów.
3. Złóż skargę do PIP przy naruszeniu przepisów: brak umowy, zaległa pensja, nadgodziny bez zapłaty, BHP. Inspektor może nakazać wypłatę wynagrodzenia z rygorem natychmiastowej wykonalności (art. 11 ust. 1 pkt 7 ustawy o PIP). Sprawdź właściwy inspektorat.
4. Idź do sądu pracy, gdy spór dotyczy faktów albo chcesz przywrócenia, odszkodowania lub ustalenia stosunku pracy. Pilnuj terminów: 21 dni i 3 lata.

Wyjątki i zastrzeżenia

• Przepisy o równym traktowaniu i mobbingu zmieniają się 5.11.2026 (Dz.U. 2026 poz. 1046).
• Pracownicy zarządzający zakładem i osoby w zadaniowym czasie pracy mają odrębne zasady czasu pracy (art. 132 § 2, art. 149 § 2 KP).
• Pracownik, którego obowiązkiem jest ratowanie życia lub mienia, nie może powstrzymać się od pracy (art. 210 § 5 KP). Opuszczenie pracy bez bezpośredniego zagrożenia może być naruszeniem obowiązków.

Przykład

Założenia: pracownik na pełnym etacie dostał polecenie zostania po godzinach trzeci dzień z rzędu, a za poprzedni miesiąc nie wypłacono mu dodatku za nadgodziny. Nie ma dostępu do ewidencji.

Pracownik wykonuje polecenie, jeżeli nadgodziny mieszczą się w przypadkach z art. 151 § 1 KP i w limitach, ale ma prawo do dodatku i do ewidencji. Składa na piśmie żądanie z art. 149 § 1 KP i prowadzi własne zapiski godzin. Gdy pracodawca nie płaci, wysyła wezwanie do zapłaty, a potem składa skargę do PIP albo pozew (Nadgodziny).

Dokumenty i terminy

Najczęstsze pytania

Czy pracodawca może potrącić mi z pensji wartość zepsutego sprzętu?

Nie bez Twojej zgody na piśmie (art. 91 § 1 KP) albo bez tytułu wykonawczego. Winę i szkodę wykazuje pracodawca (art. 116 KP).

Przydatne narzędzia

• Generator skargi do PIP
• Własna ewidencja godzin pracy

Powiązane poradniki

• Pracodawca nie wypłacił wynagrodzenia w terminie. Co możesz zrobić?
• Nadgodziny: kiedy są dozwolone, ile za nie płaci pracodawca i jak je udokumentować?
• Mobbing w pracy: jakie dowody zbierać i gdzie szukać pomocy?
• Pracuję bez umowy na piśmie. Co to oznacza i co mogę zrobić?
• Pracodawca nie wydał świadectwa pracy. Co dalej?
• Jak złożyć skargę do Państwowej Inspekcji Pracy?

Źródła

• Kodeks pracy, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1245 (art. 11(1), 11(2), 11(3), 13, 15, 18(3a), 18(3d), 22, 29, 78, 80, 85, 86, 91, 94(3), 97, 100, 108, 109, 110, 112, 114, 115, 116, 119, 122, 124, 129, 132, 133, 149, 151, 151(1), 152, 153, 154, 167(2), 171, 207, 210, 211, 229, 237(3), 264, 281, 291)
• Metryka ELI ustawy z 19.06.2026, Dz.U. 2026 poz. 1046 (zmiany od 5.11.2026)
• Ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy, tekst ujednolicony ISAP (art. 10, 11, 44)

Źródła sprawdzono 16 października 2026. Stan prawny na 16 października 2026.

Historia zmian

• 16 października 2026: Pierwsza publikacja.