Mandat i grzywna za naruszenie praw pracownika: ile wynoszą i co z odmową przyjęcia?

Kogo to dotyczy

Pracodawców oraz osób działających w ich imieniu, bo tak przepisy KP określają sprawców wykroczeń (np. art. 281 § 1 KP: „Kto, będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu”). W sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika z KP oskarżycielem publicznym jest inspektor pracy (art. 17 § 2 KPW), a postępowanie mandatowe prowadzi inspektor pracy (art. 95 § 3 KPW). Zwykle dzieje się to w trakcie lub po kontroli PIP.

Jak postąpić

1. Ustal, jakie wykroczenie zarzuca inspektor. Nakładając grzywnę, inspektor musi wskazać jej wysokość, zachowanie stanowiące wykroczenie, czas, miejsce i kwalifikację prawną oraz pouczyć o prawie odmowy przyjęcia mandatu i jej skutkach (art. 97 § 3 KPW).
2. Zdecyduj, czy przyjmujesz mandat. Sprawca może odmówić przyjęcia mandatu (art. 97 § 2 KPW). Przyjęty mandat kredytowany staje się prawomocny z chwilą pokwitowania odbioru, a grzywnę trzeba zapłacić w ciągu 7 dni od przyjęcia (art. 98 § 3 KPW).
3. Jeśli odmówisz, przygotuj się na sprawę w sądzie. Po odmowie organ występuje do sądu z wnioskiem o ukaranie (art. 99 KPW). W pierwszej instancji orzeka sąd rejonowy (art. 9 § 1 KPW). Sąd wymierza grzywnę samodzielnie, w granicach ustawowych, czyli do 60 000 zł albo 90 000 zł.
4. Sprawdź, czy mandat można uchylić. Prawomocny mandat podlega uchyleniu, jeżeli grzywnę nałożono za czyn, który nie jest wykroczeniem. Wniosek składa ukarany najpóźniej w ciągu 7 dni od uprawomocnienia się mandatu (art. 101 § 1 KPW). Uchyla się też mandat w części przekraczającej dopuszczalną wysokość (art. 101 § 1a). Wniosek rozpoznaje sąd (art. 101 § 2).
5. Usuń naruszenie niezależnie od mandatu. Mandat nie zastępuje nakazów i wystąpień. Zobacz Protokół, nakaz, wystąpienie, polecenie i decyzja.

Grzywny w Kodeksie pracy od 8.07.2026

• Art. 281 § 1 KP, od 2000 do 60 000 zł, m.in. za: zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których powinna być umowa o pracę (pkt 1); naruszenie zakazu niekorzystnego traktowania pracownika w związku z decyzją OIP stwierdzającą stosunek pracy (pkt 1b); niepotwierdzenie umowy o pracę na piśmie przed dopuszczeniem do pracy (pkt 2); rażące naruszenie przepisów przy wypowiedzeniu lub rozwiązaniu umowy (pkt 3); naruszenie przepisów o czasie pracy i uprawnieniach rodzicielskich (pkt 5); nieprowadzenie dokumentacji pracowniczej (pkt 6).
• Art. 281 § 2 KP, od 3000 do 90 000 zł, gdy pracownik niepotwierdzony na piśmie (§ 1 pkt 2) jest osobą z art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o Krajowym Rejestrze Zadłużonych, czyli osobą, wobec której toczy się egzekucja alimentów i która zalega z nimi dłużej niż 3 miesiące.
• Art. 282 § 1 KP, od 2000 do 60 000 zł, m.in. za niewypłacanie w terminie wynagrodzenia lub innego świadczenia, bezpodstawne obniżanie lub potrącenia, nieudzielenie urlopu, niewydanie w terminie świadectwa pracy. Tej samej karze podlega niewykonanie orzeczenia sądu pracy lub ugody (§ 2).
• Art. 282 § 3 KP, od 3000 do 90 000 zł, za wypłacanie pracownikowi będącemu takim dłużnikiem alimentacyjnym wynagrodzenia wyższego niż z umowy o pracę bez potrąceń na alimenty.
• Art. 283 § 1 i 2 KP, od 2000 do 60 000 zł, za naruszenie przepisów BHP oraz m.in. niezawiadomienie o ciężkim, śmiertelnym lub zbiorowym wypadku, niewykonanie nakazu PIP i utrudnianie działalności PIP.

Wcześniej przedziały wynosiły 1000-30 000 zł i 1500-45 000 zł. Zmiany wprowadził art. 3 ustawy z 11.03.2026 (Dz.U. 2026 poz. 473).

Mandat: ile może wynieść

• Do 5000 zł w sprawach, w których oskarżycielem publicznym jest organ PIP (art. 96 § 1a pkt 1 KPW).
• Do 10 000 zł, jeżeli osoba ukarana co najmniej dwukrotnie za wykroczenie przeciwko prawom pracownika z KP popełnia takie wykroczenie w ciągu dwóch lat od ostatniego ukarania (art. 96 § 1b KPW). Ta sama zasada recydywy dotyczy wykroczeń z ustaw o pracownikach tymczasowych (§ 1ba), o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (§ 1bb) oraz o ograniczeniu handlu w niedziele i święta (§ 1bc). Kwotę 10 000 zł zamiast 5000 zł wprowadził art. 6 pkt 2 ustawy z 11.03.2026.
• Według strony PIP mandat za wykroczenie przeciwko prawom pracownika wynosi od 2000 do 5000 zł. KPW podaje tylko górną granicę. Kwota 2000 zł odpowiada dolnej granicy grzywny w art. 281-283 KP.

Wyjątki i zastrzeżenia

• Inspektor może pominąć mandat. Według PIP inspektor może od razu skierować wniosek o ukaranie do sądu, bez proponowania mandatu.
• Mandat po czynnościach wyjaśniających. Inspektor może nałożyć mandat także po przeprowadzeniu czynności wyjaśniających, jeśli uzna, że ta kara wystarczy (art. 95 § 3 KPW).
• Kiedy mandat jest wykluczony. Mandatu nie nakłada się za wykroczenia, za które należałoby orzec środek karny (art. 96 § 2 KPW). W sytuacji z art. 9 § 1 Kodeksu wykroczeń (czyn wyczerpujący znamiona kilku wykroczeń) mandat jest możliwy tylko wtedy, gdy postępowanie mandatowe jest dopuszczalne co do wszystkich naruszonych przepisów (art. 96 § 2).
• Abolicja za umowy cywilnoprawne. Podmiot, który przed 8.07.2026 zawarł umowę cywilnoprawną spełniającą wszystkie cechy stosunku pracy, nie odpowiada za wykroczenie z art. 281 § 1 pkt 1 KP, jeżeli w ciągu 12 miesięcy od wejścia ustawy w życie dobrowolnie zawrze umowę o pracę (art. 16 ustawy z 11.03.2026). Ten termin upływa 8.07.2027. Datę wyliczyliśmy sami, ustawa podaje tylko „12 miesięcy”. Abolicja nie obejmuje innych wykroczeń, np. z art. 282 KP.
• Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym. Wniosek Prezydenta w sprawie K 17/26 obejmuje także podwyższone grzywny w art. 281 i 282 KP oraz kwoty mandatów w art. 96 KPW. Na 15.10.2026 TK nie wyznaczył rozprawy ani nie wydał wyroku, a przepisy obowiązują. Prawomocny mandat można uchylić w każdym czasie, jeżeli TK orzeknie o niezgodności z Konstytucją przepisu, na podstawie którego nałożono grzywnę (art. 101 § 1b pkt 1 KPW). Czy to będzie miało zastosowanie, zależy od treści ewentualnego wyroku.
• Legalność zatrudnienia. Za wykroczenia z ustawy o rynku pracy i ustawy o powierzaniu pracy cudzoziemcom inspektor także prowadzi postępowanie mandatowe albo występuje z wnioskiem o ukaranie (art. 37 ust. 1 ustawy o PIP). Kwoty dla tych wykroczeń wynikają z innych przepisów i ten poradnik ich nie omawia.

Kiedy warto skonsultować się z prawnikiem: przed decyzją o odmowie przyjęcia mandatu, gdy zarzut dotyczy umów cywilnoprawnych lub decyzji OIP o stosunku pracy, gdy grozi kwalifikacja jako recydywa, albo gdy toczy się równolegle spór przed sądem pracy.

Przykład

Założenia: inspektor stwierdza, że kierownik działający w imieniu pracodawcy dwukrotnie nie wypłacił w terminie wynagrodzenia kilku pracownikom. Osoba ta nie była wcześniej karana za wykroczenia przeciwko prawom pracownika.

To wykroczenie z art. 282 § 1 pkt 1 KP, zagrożone grzywną od 2000 do 60 000 zł. Inspektor może zaproponować mandat do 5000 zł, a wyższa granica 10 000 zł nie wchodzi w grę, bo nie ma dwóch wcześniejszych ukarań. Jeśli kierownik odmówi przyjęcia mandatu, inspektor skieruje wniosek o ukaranie do sądu rejonowego. Niezależnie od tego inspektor może wydać nakaz wypłaty zaległego wynagrodzenia, który podlega natychmiastowemu wykonaniu.

Dokumenty i terminy

Najczęstsze pytania

Czy mandat dostaje firma, czy konkretna osoba?

Przepisy KP opisują sprawcę jako osobę, która jest pracodawcą lub działa w jego imieniu. Gdy pracodawcą jest spółka, inspektor ustala, kto w jej imieniu odpowiadał za naruszenie, np. członek zarządu albo kierownik. Wobec tej osoby toczy się postępowanie.

Czy odmowa przyjęcia mandatu się opłaca?

To zależy od dowodów i okoliczności. Sąd może wymierzyć grzywnę niższą albo wyższą niż mandat, w granicach ustawowych. Według PIP grzywna w sądzie może sięgnąć 60 000 zł.

Czy zawarcie umowy o pracę ze zleceniobiorcą chroni przed karą?

Przed karą za wykroczenie z art. 281 § 1 pkt 1 KP chroni abolicja, jeśli umowę zawarto przed 8.07.2026, a umowę o pracę dobrowolnie zawrzesz w ciągu 12 miesięcy od tej daty. Jak odróżnić umowy, wyjaśnia poradnik Umowa zlecenie a umowa o pracę.

Powiązane poradniki

• Kontrola PIP: kogo dotyczy, co może sprawdzić inspektor i jak przebiega?
• Protokół, nakaz, wystąpienie, polecenie i decyzja PIP: czym się różnią?
• Umowa zlecenie czy umowa o pracę? Jak sprawdzić, co naprawdę łączy strony

Źródła

• Kodeks pracy, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1245
• Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, t.j. Dz.U. 2025 poz. 860
• Rejestr zmian KPW w ELI
• Ustawa z 11.03.2026 o zmianie ustawy o PIP, Dz.U. 2026 poz. 473
• Ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy, tekst ujednolicony ISAP (stan 2026-07-31)
• PIP: Jak przygotować się do kontroli?
• Ustawa o Krajowym Rejestrze Zadłużonych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1584
• Trybunał Konstytucyjny, sprawa K 17/26

Źródła sprawdzono 15 października 2026. Stan prawny na 15 października 2026.

Historia zmian

• 15 października 2026: Pierwsza publikacja.